Emily Zohar ve ortak yazarları, “sürtünmesiz” yapay zekanın hepimiz için beklenmedik psikolojik sonuçlar doğurabileceğini savunuyor.
Nicole Millman/ MART 2026
(Not: Against Frictionless AI, Sürtünmesiz YZ olarak tercüme edilmiştir. Sorunsuz YZ olarak da tercüme edilebilir.)
Görevleri çok kolaylaştırmak, gizli psikolojik maliyetlere yol açabilir.
Yapay zekâ araçlarını düzenli olarak kullanan çoğu insan, bu araçların hayatlarını kolaylaştırdığını söyler. Teknoloji, belgeleri özetlemekten, teslim edilecek işleri hazırlamaya, kod üretmeye ve hatta duygusal destek sunmaya kadar hem profesyonel hem de kişisel olarak görevleri kolaylaştırmayı ve devralmayı vaat ediyor. Ancak araştırmacılar, yapay zekânın bazı görevleri çok kolaylaştırdığı ve bunun beklenmedik maliyetlere yol açacağı konusunda endişeli.
24 Şubat 2026’da Communications Psychology’de yayınlanan “Sürtünmesiz Yapay Zekaya Karşı1” başlıklı bir yorum yazısında , Toronto Üniversitesi’nden psikologlar, yapay zekanın insan faaliyetlerinden çok fazla çabayı ortadan kaldırması durumunda nelerin kaybedilebileceğini tartışıyorlar. Argümanları, sürtünmenin (sorun, zorluk, mücadele ve hatta rahatsızlık) öğrenme, motivasyon ve anlamda önemli bir rol oynadığı fikrine odaklanıyor. Psikolojik araştırmalar uzun zamandır, çaba gerektiren katılımın anlayışı derinleştirebileceğini ve hafızayı güçlendirebileceğini göstermiştir; bu durum bazen “istenilen zorluklar” olarak tanımlanır. (Not: Against Frictionless AI, Sürtünmesiz YZ olarak tercüme edilmiştir. Sorunsuz YZ olarak da tercüme edilebilir.)
Yazarlar, anında kusursuz yanıtlar veya son derece duyarlı konuşmalar üretebilen yapay zekâ sistemlerinin, öğrenme ve motivasyon süreçlerini atlayabileceğinden endişe duyuyorlar. Yapay zekâ, çaba yerine sonuçlara öncelik vererek, insanların becerilerini geliştirmelerine, ilişkiler kurmalarına ve işlerinde anlam bulmalarına yardımcı olan deneyimleri zayıflatabilir.
IEEE Spectrum, makalenin baş yazarı, deneysel psikoloji doktora öğrencisi Emily Zohar ile , kendisinin ve ortak yazarlarının (psikologlar Paul Bloom ve Michael Inzlicht ) sürtünmenin neden önemli olduğunu savundukları ve yapay zeka tasarımına daha insan merkezli bir yaklaşımın nasıl olabileceği hakkında konuştu.
“Sürtünme” derken, hem bilişsel hem de kişilerarası açıdan neyi kastediyorsunuz?
Zohar: Sürtünmeyi, hedef peşinde koşarken karşılaşılan her türlü zorluk olarak tanımlıyoruz. İş bağlamında, zihinsel çaba gerektirir; düşünme ve ısrar, bir sorun üzerinde bir süre kalmak ve bu da fikri ve yaratıcı süreci sağlamlaştırmaya yardımcı olur.
İlişkilerde sürtüşme, anlaşmazlık, uzlaşma, yanlış anlama, her zaman aynı fikirde olamadığınız, doğal bir gidip gelme sürecidir ve ufkunuzu genişletmenize yardımcı olur. Yalnızlık duygusu bile önemlidir. Sizi sosyal etkileşimler aramaya motive eder. Dolayısıyla bu olumsuz duygulara ve zorluklara sahip olmak sosyal bağlamda önemlidir.
Bu tanım ışığında, “sürtünmesiz” yapay zekâdan neyi kastediyorsunuz?
Zohar: Sürtünmesiz yapay zekâ, bilişsel ve sosyal görevlerden aşırı çabayı ortadan kaldırmayı ifade eder. Tipik olarak kullandığımız yapay zekâ ile, fikir aşamasından doğrudan nihai ürüne geçmek gerçekten çok kolay. Yapay zekâdan tek bir komutla bir şeyi çözmesini istersiniz ve o da her şeyi tamamlar. Bu bir sorun çünkü motivasyonu ve öğrenmeyi gerçekten yönlendiren ara adımları ortadan kaldırıyor ve süreçten ziyade sonuca öncelik veriyor. Adımları tek tek incelemek yerine, yapay zekâ sizin için anlamlı işi yapıyor. Yapay zekâ ile üretilen iş ürünlerinin daha iyi olduğunu gösteren birçok araştırma var . Bu mantıklı, çünkü tüm bu bilgiye sahip, ancak uzun vadeli sonuçları olacak temel bir şeyi aşındırıyor olabileceği için bizi endişelendiriyor. Aynı sorunla karşı karşıya kaldığınızda ve yapay zekâ ortadan kaldırıldığında, bir sonraki sefer sorunla nasıl başa çıkacağınızı bilmek için gerekli bilgiye sahip olmazsınız.
Sürtünmeyi ortadan kaldırmanın öğrenmeyi ve ilişkileri olumsuz etkileyebileceğini savunuyorsunuz. Peki, çaba ve mücadele insan gelişiminde ne gibi bir rol oynar?
Zohar: Öğrenmede kullanılan terim “istenilebilir zorluklar”dır. Bu, sadece herhangi bir çaba değil, yönetilebilir bir çaba ve çalışma fikridir. Üstesinden gelebileceğiniz sorunlarla karşılaşmak, ancak biraz çalışmanız gerektiği fikridir; sürtünmenin temel fikri budur. Aşılmaz sorunlarla karşılaşmanızı istemiyoruz. Çok çalışmanızı, ancak yine de üstesinden gelebilmenizi istiyoruz. Bu, bilgiyi gerçekten özümsemenize ve ondan öğrenmenize yardımcı olur.
Kişilerarası ilişkilerde, diğer bakış açılarını görebilmek, onlardan ders çıkarabilmek ve başkalarını kabullenmeyi öğrenmek için bazı zorluklarla yüzleşmeniz gerekir. Eğer yapay zekanın tüm fikirlerinizi desteklemesine ve dalkavukluk yapmasına alışkınsanız, gerçek dünyaya girdiğinizde diğer fikirleri görmeye alışkın olmayacaksınız. İnsanların her zaman sizin tarafınızda olmasını ve sizinle aynı fikirde olmasını beklediğiniz için sosyal olarak nasıl etkileşim kuracağınızı bilemeyeceksiniz. Hayatın her zaman tam olarak beklediğiniz gibi gitmediğini ve konuşmaların her zaman istediğiniz gibi sonuçlanmadığını öğrenemeyeceksiniz.
Yapay Zekanın Yaratıcı Süreçler Üzerindeki Etkisi, Tarih boyunca birçok teknoloji, iş gücünü azaltmayı hedeflemiştir: hesap makineleri , çamaşır makineleri, yazım denetimi. Peki yapay zekâda farklı olan nedir?
Zohar: Geçmiş teknolojiler çoğunlukla fiziksel çabayı azaltmaya odaklanmıştı. Artık çamaşırlarımızı yıkamak için göle inmemize gerek yok. [Geçmiş teknolojiler] öğrenmemizi ve gelişmemizi sağlamayan sıradan işleri ortadan kaldırdı, sadece gereksiz engeller ekledi ve daha önemli işlerden zaman çaldı.
Ancak yapay zeka, anlam, motivasyon ve öğrenmeyi yönlendiren yaratıcı ve bilişsel süreçlerden çabayı alıyor. Bu önemli bir fark, çünkü bize fayda sağlamayan görevlerden sürtünmeyi ortadan kaldırmıyor. Gerçekten önemli ve gelişimimiz için ayrılmaz bir parça olan deneyimlerden sürtünmeyi ortadan kaldırıyor.
Yapay zekânın halihazırda faydalı sürtünmeyi ortadan kaldırdığı bağlamlar var mı? Azalan sürtünmenin etkileri zaman içinde nasıl ortaya çıkabilir?
Zohar: Bunun açık bir örneği yazma işidir. İnsanlar, e-postalardan makalelere kadar her şeyi taslak haline getirmek için giderek daha fazla yapay zekaya güveniyor ve bu da birçok faydalı sürtünmeyi ortadan kaldırıyor. Araştırmalar, insanların yapay zeka tarafından yazıldığını öğrendiklerinde yanıtlara daha az güvendiklerini, yapay zeka tarafından üretilen ürünleri daha az yaratıcı ve daha az değerli bulduklarını ve yapay zeka yardımıyla üretilen kendi çalışmalarını hatırlamakta daha fazla zorluk çektiklerini gösteriyor. Yazma işini y
apay zekaya devretmek, hem sosyal hem de bilişsel sürtünmeyi ortadan kaldırıyor.
Vibe kodlaması da bunun iyi bir örneği. Eğer bir programcıysanız, kodlama, anlam bulma biçiminizin ayrılmaz bir parçasıdır. İnsanlar işlerinden anlam çıkarırlar ve bunu yapay zeka ile değiştirirseniz, bu zararlı olabilir. Sürtünmesiz yapay zekanın olumsuz etkisi, kişiliğiniz ve becerileriniz için gerçekten önemli olan şeylerden sürtünmeyi ortadan kaldırmasıdır.
En çok endişelendiğim konulardan biri de ergenlerin genel olarak yapay zekayı kullanması . Bu, öğrenme, büyüme ve izleyecekleri yolu bulma açısından gerçekten önemli bir gelişim dönemi. Dolayısıyla, düşünmeyi öğreten bu tür çaba gerektiren iş ve ilişki etkileşimlerine sahip olmazlarsa, bunun uzun vadede zararlı etkileri olacaktır. Daha önce hiç böyle düşünmek zorunda kalmadıkları için aynı şekilde eleştirel düşünemeyebilirler. Bu kadar genç yaşta sosyal ilişkiler için yapay zekaya yönelmeleri, o yaşta öğrenmeleri gereken önemli becerileri gerçekten aşındırabilir.
Üretken sürtünme nedir?
Zohar: Sürtünme bir süreklilik gösterir. Çok az sürtünme olduğunda öğrenme ve motivasyon olmaz. Çok fazla sürtünme olduğunda ise görev bunaltıcı hale gelir. Verimli sürtünme tam ortada yer alır; mücadele başarıya götürür. Çaba gerektirir ama mümkündür ve eleştirel düşünmenizi, bir sorun üzerinde bir süre çalışmanızı veya süreçte bazı zorluklarla karşılaşmanızı gerektirir.
Makalede kullandığımız bir örnek, telesiyejle çıkmakla dağa yürüyerek çıkmak arasındaki farktır. Her ikisi de zirveye ulaşmayı sağlar, ancak telesiyejle çıkarken herhangi bir gelişim avantajı elde edemezsiniz, oysa yürüyüş yapan kişinin tırmanışı zorluklar ve bir başarı duygusu içerir. Bu, telesiyejle zahmetsizce yukarı çıkan kişiye kıyasla çok daha fazla bir deneyim ve öğrenme fırsatı haline gelir.
İnsanların işlerini bazen kasten yavaşlatan veya işin bir kısmını kendilerinin yapmasını isteyen bir yapay zeka hayal ediyor musunuz?
Zohar: Davranış biliminde varsayılan seçeneği düşünmek önemlidir, çünkü insanlar genellikle varsayılanlarını değiştirmezler. Şu anda yapay zekanın varsayılanı size cevabı vermek ve sizi daha da derine inmeye teşvik etmektir. Ancak bence yapay zekayı farklı bir şekilde düşünebiliriz. Belki de varsayılanı daha yapıcı hale getirebiliriz. Sadece cevaba atlamak yerine, sorunu düşünmenize yardımcı olan ve süreç boyunca size öğreten bir süreç modeli olabilir; yani tek elden cevap sunan bir yer olmaktan ziyade daha işbirlikçi bir model olabilir.
Bu sistemlerin kullanıcıları ve bunları geliştiren şirketler böyle bir tasarım değişikliğine nasıl tepki verebilirler?
Zohar: Bu sistemlerin üreticileri için en büyük endişe, tepkilerdir. İnsanlar içeri girip doğrudan cevabı almaya alışkınlar ve daha fazla çaba gerektiren bir tasarıma gerçekten direnç gösterebilirler. Ancak bu, daha fazla katılımı da sağlayabilir, çünkü cevabı birlikte bulmak için karşılıklı etkileşimde bulunmanız gerekir.
Sonuç olarak, bence bu, bu modelleri geliştiren şirketlerden gelmeli; eğer [daha sürtünmeli bir tasarımın] insanlara yardımcı olacağını düşünüyorlarsa. Sürtünmeli yapay zeka daha çok uzun vadeli bir ürün. Bunun şirketleri modellerini orta düzeyde sürtünme içerecek şekilde değiştirmeye motive edip etmeyeceğini söylemek zor. Ancak uzun vadede bunun faydalı olacağını düşünüyorum.
https://spectrum.ieee.org/frictionless-ai-psychology