Derleyen: M. Nilgün Ercan
Çin ile ABD arasındaki giderek kızışan rekabetin küresel ölçekteki gelişmelere yansıdığı ve bu rekabetin ana unsurlarından birinin de ileri teknoloji alanında yaşandığı bilinmekte. Çin Ulusal Halk Kongresinin açılışında taslak olarak sunulan ve 12 Mart 2026’ da kabul edilen 15. Beş yıllık Plan (2026-2030) bu rekabet sürecinde Çin’ in geleceğe ilişkin teknolojik hedeflerini de ortaya koyuyor. Plan, Çin yönetiminin gelecek beş yıllık süreçte ulusal önceliklerini, hedeflere yönelik fonların sağlanmasını ve politikalarını ortaya koyan merkezi düzeydeki yol haritası niteliğinde. Kongre’de onaylanması sonrasında bakanlıklar, yerel hükümetler ve devlet kurumları tarafından söz konusu yol haritasında belirlenen teknolojik ve ekonomik hedefler ayrıntılı uygulama planlarına, programlar için fonların belirlenmesine ve ayrıntılı projelere dönüştürülecek.
Reuters’ te yayımlanan 5 Mart 2026 tarihli yazıya ve yazıyla ilgili yorumlara göre, ekonomik büyüme, bilimsel liderlik, stratejik rekabet ve ulusal savunma açısından Beş Yıllık Planın ana omurgasında yapay zeka ve kuantum hesaplama yer alıyor (1,2). Planın hedefleri arasında kuantum bilgisayarlara daha fazla yatırım yapılması, uzay ve yeryüzü arasında kuantum iletişim ağının ve ileri YZ sistemleri için büyük ölçekli hesaplama altyapısının geliştirilmesi bulunuyor. Ayrıca, yetkililer tarafından insansı robotlar, 6G şebekeleri, beyin-makine arayüzü, nükleer füzyon dahil kapsamlı bilimsel inisiyatiflerin çerçevesi çiziliyor. Plan ileri teknoloji alanında ABD ile rekabet konusunun ötesine geçerek bu alanda işgücü eksikliği ve yaşlanan nüfus gibi yapısal sorunlarda da strateji geliştirmeyi amaçlıyor.
Ayrıca, Plan temel araştırma ve yerli inovasyon sistemini güçlendirmek için harcamaları arttırmayı, ticari amaçlı teknolojilerde yeni ilerlemeler sağlamanın yanı sıra temel bilimlerdeki gelişmeleri de hızlandırmayı öngörmekte. Çin’in bilim ve mühendislik alanında küresel lider haline gelme amacını vurgulayan Plan nükleer füzyon teknolojisi, yeniden kullanılabilir ağır yük roketlerinde gelişme sağlanması ve Ay’ da araştırma istasyonu kurmaya yönelik çalışmalar yapma gibi önemli adımları da içeriyor.
Plan YZ kullanımını imalattan sağlık hizmetlerine, lojistikten robotik alanına kadar geniş bir sektörler yelpazesine yaymayı amaçlıyor. Reuters tarafından yapılan yoruma göre, hükümet YZ sistemlerinin minimum düzeyde insan gözetimi gerektiren görevlerde; robotların işgücü açığı ile karşı karşıya olan sanayilerde kullanılması eğiliminde. Ayrıca, YZ modellerinin geliştirilmesinde öne çıkan DeepSeek (Çin merkezli bir girişim tarafından geliştirilen açık kaynaklı bir YZ modeli) gibi şirketlerin Pekin’ in yabancı teknolojilere bağımlılığını azaltma yönünde katkı sağlayacağı düşünülüyor.
Çin’ li yetkililer bu teknolojileri “yeni kalite üretim güçleri” olarak tanımlıyor; gelecek on yıllarda ekonomik büyümeyi sağlayacak teknolojiler olarak görüyor. Yazılım araçları ve algoritmaların yaygın olarak paylaşılması amacıyla açık kaynaklı YZ topluluklarının da oluşturulması da hedefler arasında.
Bu doğrultudaki büyümenin hiper ölçekli dijital öbeklere ve onların da çok fazla elektrik enerjisine ihtiyaç duyacağı da dikkate alınan hususlardan biri. Aynı konu üzerinde ICIS (Bağımsız Emtia İstihbarat Hizmetleri adlı kimya-petrokimya, enerji gibi alanlarda analiz, fiyat ve piyasa öngörüleri konusunda veri sağlayan bir kuruluş) tarafından yapılan değerlendirmeye göre ise, Beş Yıllık Plan’ ın önemli bir ayağını teknolojik inovasyonu ve dijitalleşmeyi hızlandırma, uç teknolojileri ölçeklendirme gibi konular oluşturuyor. Diğer ayağının ise enerji dönüşümü ve enerji güvenliğini sağlamak olduğu belirtiliyor (3).
Plan’ ın bir bölümü ile gelecek nesil enformasyon teknolojisi, yeni enerji, yeni malzemeler, yeni enerjili araçlar, robotik, biyotıp ve uzay alanlarındaki hedeflerin güçlendirilmesine ağırlık veriliyor. Bunların yanı sıra, Çin yönetimi politik ufkunu kuantum teknolojileri, biyo-imalat, hidrojen ve füzyon teknolojisi, yukarıda da değinildiği gibi beyin-makine ara yüzü, gömülü YZ (robotlar, dronlar gibi akıllı ekipman) ve 6G (yeni nesil kablosuz iletişim teknolojisi) gibi büyümenin kilit noktalarını oluşturacak geleceğin teknolojilerine doğru genişletiyor.
YZ kullanımının hem endüstriyel iş akışı hem de tüketici piyasalarında kullanılması hedefleniyor. YZ+ endüstri ve YZ +tüketici formülasyonu aynı zamanda elektrik talebinde önemli bir artışa neden olacağı için Plan’da enerji bölümü enerji arz güvenliği ve enerji dönüşümü gibi iki ana hat üzerinden şekilleniyor. Çin’ in dünyanın en büyük enerji ithalatçısı olarak dünyadaki gerginlik ve çatışmalara bağlı olarak tedarik zincirlerindeki kırılmalara karşı önlemleri arttırmak yönünde hamleler yapması şaşırtıcı değil. Plan’ da bir yanda fosil olmayan enerjinin konvansiyonel kaynakların yerini alması yönündeki uygulamaları hızlandırmak üzerinde duruluyor. İkinci ana hat ise petrol, doğal gaz rezervleri, kömürün sıvılaştırılması ve gazlaştırılması, stratejik metaller ve metal olmayan malzemeler dahil kritik alanlarda arz ve tedarik zincirlerinin güvenliğinin arttırılmasına yönelik hususları içeriyor.
Plan daha temiz, düşük karbonlu, güvenli ve verimli yeni enerji sistemine doğru giden bir yol haritasına vurgu yaparken enerjide fosil kaynaklar dışında rüzgâr, güneş, hidrolik ve nükleer gibi kaynaklara işaret ediyor. 2030 yılına yönelik hedefler arasında toplam tüketimde fosil olmayan enerjinin payının %25’ e çıkarılması, enerji yoğunluğunun %10 düşürülmesi, birim GSYİH başına düşen karbondioksit emisyonunun (beş yıllık kümülatif olarak) %17 oranında azaltılması yer alıyor. Yazıda yapılan yoruma göre, artık söylem de değişiyor; enerji dönüşümü sadece karbonun önlenmesi için değil, YZ ve ileri imalat tekniklerini ölçeklendirmek için gerekli olan enerjiyi sağlayacak bir unsur olarak konumlandırılıyor.
Beş Yıllık Plan’ a ilişkin bazı yorumlarda ABD ile rekabetin “çip savaşlarının” ötesine geçtiği, Çin’ in bu plan ile ortaya koyduğu stratejik hedefin aynı zamanda YZ modelleri, bulut altyapısı ve uygulama alanlarını da içerecek şekilde çipi kullanan sistemlerdeki gelişmeler olduğuna vurgu yapılıyor (4).
Plan geleceğin teknolojilerine yönelik hedefler koyarken aynı zamanda geleneksel sektörlerdeki bazı yapısal darboğazlara ilişkin hususları da içeriyor. Örneğin, çelik, petrokimya, gemi yapımı ve diğer ağır sanayi dalları ile tekstilde kaliteyi yükseltmek; elektronikte, makine imalatında ve diğer imalat sektörlerinde en son teknolojiye sahip ve nadir ürünler geliştirmek; ürünlerin kilit nitelikteki bileşenlerinde ve özel malzemelerde yenilikleri hızlandırmak gibi hedefle yer alıyor (5).
Önceki büyüme oranlarını yakalayamayan Çin’ in teknolojide kendine yeterlilik, yeni ve ileri teknolojileri geliştirme, yavaş ilerleyen iç tüketim ve azalan yabancı yatırım gibi yapısal meselelerin üzerine gitmek gibi hedeflerinin olduğu; bu arada yabancı şirketlerin piyasaya girişini arttırmak için daha önce özel ve yabancı şirketlerin izinsiz olarak girmesine yasak olan bazı alanları açmayı da planladığı görülüyor.
Kaynaklar:
1-Laurie Chen, Eduardo Baptista, Reuters, 5 Mart 2926, China’s new five-year plan calls for AI throughout its economy, tech breakthroughs | Reuters
2-Matt Swayne, Quantum Insider, 5 Mart 2026, China’s New Five-Year Plan Specifically Targets Quantum Leadership And AI Expansion
3– Patricia Tao, 13 Mart 2026, INSIGHT: China’s new 5-year plan bets on tech innovation built on energy transition, security | ICIS
4–Russ Wilcox, 10 Mart 2026, The Diplomat, China’s 5-Year Plan Has Moved Beyond the Chip War. Washington Hasn’t Noticed. – The Diplomat
5-Arense Huld, China Briefing, 13 Mart 2026, China’s 15th Five-Year Plan: Key Insights for Foreign Investors Görsel: The Diplomat