Dünyanın En İyi Matematikçisi Bir YZ Modeli mi?

 

R. Ramanujam / 25 Ekim 2026 / Çeviren: Nezih Kazankaya

6 Ekim 2026’da OpenAI, uzun süredir çözülemeyen matematiksel problemlere YZ modeliyle kanıtlanmış yeni çözümler sunan bir belge yayınladı. Bu, kendi başına şaşırtıcı değildi, çünkü son birkaç ayda bir dizi yeni ve heyecan verici matematik sonucu, çeşitli YZ modelleri tarafından kanıtlanmıştı. Ancak 6 Ekim duyurusu tamamen farklı bir kategoriye girdi: Kimileri bunu bomba etkisi yaratan bir olay, kimileri ise bilim tarihinin en büyük dönüştürücü olaylarından biri olarak nitelendirdi.

Bütün bu telaş ne için? Belge, OpenAI’nin içindeki gizli bir mantık modeli tarafından üretilen, büyük bir matematikçi konferansından bekleyeceğiniz türden, 722 matematiksel makalenin “özetlerinden” oluşan bir listeydi. Makalelerin her biri karmaşık bir matematiksel problemi çözdüğünü iddia ediyor ve bunların çoğu uzun zamandır bilim insanlarının ilgisini çekiyor. Yüzlerce karmaşık ispat içeren 17 farklı alanı kapsıyorlar. Bu ispatların birçoğu, bu amaçla tasarlanmış programlar tarafından “resmi olarak doğrulanmış”ken, diğerleri matematikçi grupları tarafından inceleniyor. Matematik tarihinde tek bir günde bu kadar çok sonucun açıklandığı bir dönem hiç olmamıştı.

Bu, matematik alanını adeta istila eden, makineler tarafından üretilen teoremlerin gerçek bir tsunamisiydi. Matematikçiler ve teorik bilgisayar bilimcileri, isteseler de istemeseler de, YZ’nın insan matematik araştırmacısının “güçlü bir yardımcısı” olduğu günlerin kesin olarak sona erdiğini, YZ’nın artık insan üretimini atılgan bir biçimde geride bıraktığını kabul etmek zorunda kaldılar.

Birçok matematikçi, yıllardır üzerinde çalıştıkları şeyin bir

makine tarafından bu kadar kısa sürede başarılmış olması gerçeğiyle şok içinde, adeta uyuşmuş durumda. Birçok genç matematikçi ise geleceklerinin olup olmadığını sorguluyor.

Çözülen sorunlar arasında çok iyi bildiğim birkaç sorun ve bazılarımızın yıllarca aralıklı olarak üzerinde çalıştığı, sonra vazgeçip başka alanlara yöneldiği bir sorun da var. Şimdi çözümü gördüğümde, kullanılan üç farklı tekniği fark ediyorum; bunlardan ikisini çok iyi biliyorum ve derslerini de dinlemiştim, ancak bu ikisini birleştirmeyi hiç düşünmemiştim. Üretken YZ tam da bunu yapabilir; görünüşte ilgisiz alanlarda kalıpları görebilir ve yeni birleşimler sunabilir. İlke olarak insanlar da bunu yapabilir, ancak bunun gerçekleşmesi için tetikleyicilerin oluşmasını yıllarca beklememiz gerekebilirken, YZ çok hızlı bir şekilde bunu başarabilir.

Bir matematikçinin dediği gibi, “Sanki hepimiz öküz arabasına biniyorduk, şimdi ise yarış arabasında gidiyoruz.”

TÜM BUNLAR NASIL MÜMKÜN OLDU?

YZ yaklaşık 60 yıldır var, ancak Kasım 2022’de OpenAI tarafından piyasaya sürülen ChatGPT yazılımı, YZ’nın sizinle bir arkadaş gibi sohbet edebileceğini, denemeler, mektuplar, şiirler ve daha fazlasını yazabileceğini gösterdi. ChatGPT, dil kullanımındaki kalıpları izlemek için devasa bir işlem gücü kullanan ve insan dil kullanımına dair o kadar geniş bir veri tabanına başvurabilen bir Büyük Dil Modeli (LLM) örneğidir ki, insanlara çok benzer şekilde konuşabilir. Son dört yılda birçok LLM piyasaya sürüldü.

ChatGPT’nin şaşırtıcı yeteneklerinden biri de bilgisayar programları yazmak için de kullanılabilmesiydi. Bu nasıl oldu? Bilim insanları, insan dili ve edebiyatı gibi karmaşık bir şeyi anlayabilecek kadar güçlü bir dil modeline sahip olduktan sonra, matematik gibi son derece yapılandırılmış insan yapımı dilleri çok daha kolay anlayabileceğini fark ettiler.

Son iki yılda bu yetenek birçok kez kanıtlandı. 2025 boyunca YZ, araştırma düzeyindeki matematiksel problemleri tekrar tekrar çözdü. Ancak bu problemlerin hiçbiri matematikçiler tarafından olağanüstü zor olarak değerlendirilmedi.

2026 yılı her şeyi değiştirdi. YZ programları artık çok ünlü çözülmemiş problemleri çözüyor. Şubat 2026’da Google DeepMind, Gemini modelini kullanarak Erd’os (sorular ortaya atmasıyla ünlü Macar matematikçi) tarafından ortaya atılan 700 çözülmemi

ş problemi inceledi, bunlardan dördünü çözdü ve çözülmüş problemlerin dokuz yeni çözümünü buldu. Mayıs 2026’ya gelindiğinde, OpenAI ve Anthropic, matematikçilerin onlarca, hatta bir veya iki yüzyıldır üzerinde çalıştığı karmaşık problemleri çözerek daha gelişmiş akıl yürütme yeteneğine sahip olduklarını göstermeye çalışarak bir yarışa girmişti.

Eylül 2026’da daha da şok edici bir şey yaşandı. OpenAI, sisteminin tüm zamanların en zor problemlerinden biri olan Navier-Stokes denkleminin önemli bir yönünü çözebileceğini duyurdu. Bu konu o kadar özel ki, Clay Enstitüsü tarafından açıklanan 7 milenyum problemi arasında yer alıyor; bu problemlerden herhangi birinin çözülmesi durumunda bir milyon ABD doları ödül veriliyor. Ancak, OpenAI’nin 146 sayfalık ispatı, matematikçiler için bile anlaşılması çok zor ve doğrulanması önemli bir zaman alacak. Ayrıca, OpenAI’nin düşünceyi bazı matematikçilerden “çaldığı” yönünde de bazı suçlamalar vardı.

Tüm bunlar YZ için nasıl mümkün oluyor? Paralel olarak çalışan binlerce YZ ajanı kullanmak, YZ modellerinin birden fazla başarısız yolu keşfetmesine, ardından geri adım atmasına ve insan araştırmacıların tipik olarak yapabileceğinden çok daha uzun süre (hayal kırıklığına uğramadan veya sıkılmadan!) tekrar tekrar denemesine olanak tanır. Dahası, YZ ajanları, ispat asistanı görevi gören bilgisayar programları kullanarak kendi çalışmalarını kontrol edebilir ve böylece uzunluklarına rağmen bilgisayar kodunun mantığı matematiksel olarak doğru bir şekilde doğruladığından emin olabilirler. Bu, arama-doğrulama-tekrar deneme döngüsünü büyük ölçüde hızlandırır.

TEPKİLER VE GELECEKTEKİ YOL

Matematikçilerin bir kısmı OpenAI’nin son sürümünü olağanüstü bir atılım olarak överken, birçoğu şok ve hayal kırıklığıyla karşılık verdi. Kanıtlar, izole edilmiş mantıksal gerçekler değildir; insan anlayışını yaratması veya geliştirmesi gerekir. YZ tarafından üretilen kanıtlar, standart olmayan gösterimler, karmaşık yapılar kullanır ve (insan) sezgisini gizleyen doğal olmayan boşluklardan yararlanır. Ayrıca, OpenAI, topluluk tarafından uzun bir süre boyunca oluşturulan akran değerlendirmesi kurallarını göz ardı etmiştir. OpenAI, kullandığı akıl yürütme modelini şirketin “iç bilgisi” olarak nitelendirerek açıklamadığı için, yöntemler konusunda da şeffaflık bulunmamaktadır.

YZ’nın endişe verici etkilerinden biri de ortak kaynakların şimdiden azalmaya başlamasıdır: 2022’den bugüne kadar internette soru soran ve birbirlerine yardımcı olan araştırmacıların sayısı yarıya indi; öğrenciler söz konusu olduğunda ise bu oran onda birden daha azına düştü. Bunun nedeni, her ikisinin de artık YZ’yı özel amaçlarla kullanmasıdır.

Yadsınamaz olan şey, 6 Ekim’in yeni bir dönemin, matematiksel araştırmaların

bundan sonra nasıl yürütüleceğinde büyük bir değişimin sinyalini vermesidir. Makine tarafından üretilen matematik yaygınlaştıkça, makine tarafından kontrol edilen matematiğe olan güven de önem kazanacaktır. Endüstriyel matematik çağı öngörebiliriz: çıktı, bireysel matematikçilerin veya ekiplerinin değil, belki de matematikçilerin kalite kontrolcüsü olarak görev yaptığı otomatik süreçlerin ürünü olacaktır.

Bütün bunlar, matematiğin işleyiş biçimindeki en az bir temel kusuru ortaya koyuyor. Matematik, birkaç yüzyıldır süreçlerden ziyade sonuçlara öncelik veriyor. Çözülmemiş problemleri çözmek ayrıcalıklı görülüyor ve ilk ulaşan olmak kutlanıyor. Oysa matematiğin süreci farklı ve aynı zamanda önemli; matematiği sevenler, keşiften, sürekli yaratıcı mücadeleden, öğrendikleri tekrarlanan başarısızlıklardan, meslektaşlarıyla iletişimden, sosyal araştırma süreçlerinden, çözümlerin olgunlaştığı uzun ömürden, yavaş yavaş gelişen sezgilerin ortasında aniden gelen sezgi parıltılarından zevk aldıkları için bunu yapıyorlar. Bütün bunları öğrencilerle paylaşıyorlar, ancak bu süreçler seyrek olarak belgeleniyor. Bununla birlikte, bu dolambaçlı yollar ve yarım yamalak sezgiler, kavrayışımızı daha ileri keşiflere hazırladıkları için ilerleyen süreçte önemli sonuçlar doğuruyor. Çıktı üretimi makineler tarafından devralındıkça, bu süreçler hayatta kalabilecek mi, yoksa korunmaya değer değil mi? Toplumlar (vergi mükellefleri, hükümetler) bu tür süreçleri korumak için matematikçileri desteklemeye istekli olacak mı? Bu tür süreçler ve onları izleyen canlı bir topluluk olmadan, insanlık doğru soruları sorma kapasitesini nasıl geliştirebilir?

Öte yandan, matematiğin sanayileşmesi, sosyal açıdan öncelikli yeni soruların matematiksel olarak ele alınmasına yol açabilir. Saf matematik ile uygulamalı matematik, tümdengelimli matematik ile deneysel matematik gibi ayrımlar ortadan kalkabilir ve insanlığa fayda sağlayabilecek tamamen yeni türden keşiflerin önünü açabilir. Günümüzde matematiksel modeller seyrek olarak gerçek verilerle, gerçek nesnelerle çalışabiliyor: soyutlanıyorlar, ideal nesnelere “düzeltiliyorlar”, üzerinde akıl yürütülüyor ve son olarak, çıkarılan veya türetilen her şey uygun düzeltmelerle gerçek nesnelere geri uygulanıyor. Bu, insan çalışması için uygundur. Bilgisayar gücünün ortaya çıkmasıyla, bunu kısaltabileceğimiz, nesnelerle tüm karmaşık ayrıntılarıyla doğrudan çalışabileceğimiz bekleniyordu. Ancak, gerekli akıl yürütme yeteneği eksikti: belki de YZ bu yeteneği şimdi kanıtladı.

Bu tür iyimser kestirimlere kapılmamak için, makine tarafından üretilen matematiğin varolan dalgasının tamamen kurumsal açgözlülükle beslendiğini hatırlatmalıyız. Varolan durumda, kurumsal tekelin yeni makine destekli matematiği ele geçirmeye, paraya çevirmeye ve ticarileştirmeye çalışması daha olasıdır ve birçok değerli hedefi geride bırakacaktır.

Matematiğin geleceği belirsiz. Bu, insanlığın temel sorunlarını çözme yeteneğini geliştirmeye yardımcı olacak yeni bir matematik çağının yaratılması için bir fırsat mı? Evet, ancak bu ancak altta yatan sosyo-politik yapılar böyle bir dönüşümü arar ve mümkün kılarsa, makine tarafından üretilen çözümlere teslim olmaktan başka bir şey yapmazsa mümkün olur: bu, makineleri kimin ve neden ürettiğine, kimin ve nasıl kontrol ettiğine bağlıdır.

https://peoplesdemocracy.in/2026/1025_pd/best-mathematician-world-ai-model

Scroll to Top