YZ’nin gömülü emisyonları da dikkate alınmalı

Derleyen: M. Nilgün Ercan

Yapay zeka teknolojisinin ve kullanımının, bir yandan doğrudan çevre üzerindeki olumsuz etkileri söz konusu iken, diğer yandan iklim değişikliğini kontrol altına almak için pozitif katkılar sağlayabileceğine dair görüşlerin olduğu bilinmekte. Bu nedenle, genel olarak YZ’ nin çevresel ayak izini nasıl azaltırız ve karbonsuzlaşma için YZ’ yi nasıl kullanabiliriz meseleleri öne çıkartılıyor. YZ’ den kaynaklı çevre sorunları denince de öncelikle akla gelenler veri merkezlerinin elektrik tüketimi ve diğer çevresel etkileri ile büyük dil modellerinin eğitiminin karbon yoğunluğu oluyor. Bunlar YZ’ nin çevrede yarattığı sorunların önemli bir bölümü olmakla birlikte tamamını oluşturmuyor. YZ teknolojisi için gereken bileşenlerin imalatı için kullanılan hammadde ve malzeme üretimi, teknolojiyi hizmete sunma ve kullanma süreçleri tümüyle dikkate alındığında emisyonları ve çevresel etkileri çok daha fazla. Bilindiği gibi, gömülü emisyonlar kavramı bir ürünün tüm yaşam döngüsü veya tedarik zinciri boyunca ortaya çıkan dolaylı emisyonları kapsıyor. Örneğin AB’ nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM-İng. Kısaltma CBAM) veya Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi (İng.kısaltma CSRD) bu türden bir çerçeve sunuyor. Bu tip mekanizmalar ticareti yapılan ürünlerin karbon yoğunluğunu görünür, kıyaslanabilir ve yönetilebilir kılmak amacına yönelik.

Dünya Ekonomik Forumu (WEF) sitesinde yer alan 6 Kasım 2026 tarihli yazıda YZ’ nin gömülü emisyonlarına ve bunların uluslararası ticaret dahil çevresel hesap verebilirlik süreçlerinde nasıl ele alınacağına değiniliyor (1). YZ’ nin gömülü emisyonları kavramı donanım için gerekli olan hammaddelerin çıkarılması, üretimi, enerji ve su kullanımından elektronik atıklara kadar giden bir zinciri kapsıyor. Yarı iletkenlerin imalatı yoğun kaynak kullanan bir süreç. Çiplerin imalatı için öncelikle çevresel etkileri fazla olan madencilik faaliyetlerinin yapılması ve sonrasında su-yoğun endüstriyel süreçlerle malzemenin işlenmesi ve kullanılabilir hale getirilmesi gerekiyor. Kısacası, tek bir modelin eğitimi öncesinde de donanımın tedarik edilmesi oldukça yoğun çevresel etkileri olan süreçleri kapsıyor. Sonrasında, lojistik, ürün tasarımı, tüketici davranışı gibi birçok etken de söz konusu.

Tüm süreç gözönünde bulundurulduğunda, YZ’ nin çevresel ayak izinin konvansiyonel yöntemlerle yeterli ölçüde ortaya konamayacağı, bu amaçla Gömülü Emisyonlar Çerçevesi (Embedded Emissions Framework-EEF) yönteminin kullanılmasının gerekli olduğu belirtiliyor. EEF literatürü, uluslararası ticarette kullanılan kurallar ile uyumlu olmanın yanı sıra, doğru, şeffaf, ilişkili ve tutarlı olma durumunun önemini vurguluyor. Örnek olarak, bir ürünün tasarım, imalat, lojistik veya enerji yönetiminin YZ tarafından optimize edildiği bir durumu düşünelim. Bu durumda, çevresel etkiler sadece ürün ile sınırlı tutulmamalı, aynı zamanda dijital sistemleri ve üretimi destekleyen altyapıyı da kapsamalı. Benzer şekilde, YZ destekli bir hizmet de değişik yetki alanlarındaki, farklı emisyon yoğunluklarına sahip bilgisayar altyapısına dayanabilir. Bu durumda sistemin sınırları konusunda sorular ortaya çıkmaktadır: Ticareti yapılan ürün veya hizmetin hangi çevresel etkileri dikkate alınacaktır; bunları güvenilir şekilde dikkate almak için hangi bilgiye ihtiyaç duyulacaktır?

Uluslararası belgelerde de benze hususlara dikkat çekilmektedir. Örneğin, 2019’ da kabul edilen ve 2024’ te güncellenen OECD YZ ilkeleri (2) içinde, insan hakları, demokratik değerler, şeffaflık öne çıkarılırken YZ’ nin çevresel sürdürülebilirliğe katkıda bulunması için çağrıda bulunulmaktadır. UNESCO’ nun YZ Etiği Hakkında Tavsiyeler başlıklı, 23 Kasım 2021 tarihli bildirgesinde (3), değerler ve ilkeler kapsamında belirtilmesinin yanı sıra politika alanları arasında YZ’ nin tüm yaşam döngüsü boyunca, bunlarla sınırlı kalmamak üzere, enerji sarfiyatı, karbon ayak izi, imalat sürecinde kullanılan hammaddelerin çıkartılması gibi çevre ve ekosistem üzerindeki doğrudan ve dolaylı etkilerinin dikkate alınması yönünde üye ülkelere ve şirketlere yapılan çağrı yer almaktadır. AB’ nin YZ Yasası’ nın yanı sıra, Avrupa Komisyonu YZ modelleri ve sistemleri ile ilgili olarak enerji sarfiyatı ve emisyonların ölçülmesi için yaklaşımlar geliştirmektedir. Bu gelişmeler, şeffaflık, izlenebilirlik, ölçüm ve hesap verebilirlik yönlerinden EEF ile önemli ölçüde ilişkilidir.  YZ, eğer ürün ve hizmetlerin çevresel performansına etkide bulunuyorsa, piyasayı ve söz konusu ürünleri değerlendiren düzenleyici otoriteler tarafından yapılan kapsamlı çevresel bilgilendirme sürecine dahil edilmelidir.

Yazıda, yapay zekanın gömülü emisyonlar konusunda dikkate alınması gereken yeni sorunlar ortaya çıkarırken bazılarının çözümünü kolaylaştırabileceği da belirtilmektedir. İklim bağlantılı ticaret politikaları yaygınlaştıkça, çoklu emisyon metodolojileri, raporlama gereklilikleri, doğrulama süreçleri ve tedarik zincirlerine ilişkin yapılması gereken işler ortaya çıkacaktır. YZ, emisyon raporlamalarını otomatikleştirmeye, veri setlerini bağdaştırmaya, tedarik zincirlerini haritalandırmaya, eksik bilgiyi tanımlamaya ve anomalileri saptamaya yardımcı olabilir. Bu olanaklar düzenleyici kurumlar açısından da yararlı olabilir.

Ancak bir hususa dikkat çekiliyor; YZ metodolojinin içeriğindeki zaafları çözemez. Şayet emisyon faktörleri güvenilir değilse, tedarik zincirlerine ilişkin veriler eksik veya sistemin sınırları tutarlı seçilmemiş ise, YZ kullanarak süreci otomatikleştirme sonuçta güvenilir bilgi vermeyecek ve yönetişim sorununu daha da arttıracaktır. Bundan da anlaşılacağı üzere, sorun sadece bu amaçla YZ’ nin kullanılması değil, YZ ile yapılan hesaplamanın şeffaf, denetlenebilir ve üzerinde anlaşmaya varılmış prensiplere uygun olarak yapılmasıdır. Yazarlara göre, YZ’ ye özel çevresel standartlar geliştirilirken, tüm YZ döngüsü ve tedarik zinciri boyunca enerji sarfiyatı, emisyonlar ve kaynak kullanımının raporlanması gerekliliği giderek daha fazla artacak, bu veriler, gerekli olduğu durumlarda, daha geniş çevresel değerlendirme ve beyan sistemlerinin girdisi olabilecektir.

Aynı süreçte, YZ de EEF’ lerin uygulanması ve giderek artan verilerin yönetilmesi işinin bir parçası haline gelecek ve çevresel verilerin doğrulanmasında düzenleyici kurumlara yardımcı olacaktır. Nitekim, YZ’ nin hizmetlerin ve malların üretim ve ticaretinde yaratacağı dönüşüm ve bu konuda uluslararası işbirliğinin önemi muhtelif raporlarda vurgulanmaktadır. YZ üretim ve tedarik zincirlerini, EEF’ ler ise emisyonların nasıl ölçüldüğünü ve sınır aşan ticarette nasıl yönetildiğini yeniden şekillendirmektedir. Ticaret ve iklim politikaları çevre ile ilgili verilerin piyasaya giriş ve iç düzenlemeleri nasıl etkilediğini belirlerken, YZ yönetişimi de dijital sistemlerin nasıl denetlenebilir olduğunu belirleyecektir. Bu nedenle iklim ile ilgili yönetim çerçevesi gelecekte sadece emisyonları değil, emisyonların ölçümü, doğrulamasını yapan ve emisyonları etkileyen dijital sistemlerin nasıl yönetildiğini de dikkate almalıdır.

Sonuç olarak, yazarlara göre YZ ve EEF sistemlerinin yönetimi birlikte ele alınmalıdır: YZ’ nin tüm çevresel ayak izi görünür hale gelmelidir; diğer yandan YZ çevresel sorumluluk ve hesap verebilirlik zorunluluğunu işler hale getirebilecektir. EEF ve YZ sistemlerinin, çevre politikalarının uygulanması yönünde kamu satın alımlarından vergi indirimlerine kadar çeşitli desteklerle birlikte yürütülmesi gerekecektir. Bunun için SKDM ile CSRD gibi mevcut ve gelecekte yapılacak düzenlemeler dikkate alınarak, YZ, çevre, ticaret ve diğer ilgili alanlardaki toplulukların diyaloğu ve birlikte çalışmasına ihtiyaç bulunmaktadır.

 

Kaynaklar:

1-Hina Aslam, Heng Wang, WEF, 6 Kasım 2026, AI, embedded emissions and the future of climate-related trade policies, Embedded Emissions Frameworks: AI and Climate Trade Policy | World Economic Forum

2-OECD, AI principles | OECD

3-UNESCO, 23 Kasım 2021,  Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence – Legal Affairs

Görsel: Global Trade Magazine

 

 

 

Scroll to Top