Yapay Zeka Etiği ve ILO’nun Uluslararası Çalışma Standartları: Ortak Noktaların İncelenmesi

Giriş:

Örgütü’nün (ILO) yüzyıllık normatif geleneğiyle nadiren sistematik bir ilişki kurmaktadır. Bu makale, sıkça atıf yapılan beş YZ etiği ilkesi ile ILO’nun normatif çerçevesinin temelini oluşturan etik esaslar arasında keşifsel ve karşılaştırmalı bir analiz sunmaktadır. Çalışma; söz konusu YZ etiği ilkelerini, ILO Anayasası, Philadelphia Bildirgesi ve Çalışma Yaşamında Temel İlkeler ve Haklar Bildirgesi (FPRW) gibi belgelerde yer alan ILO değerleri, ilkeleri ve temel haklarıyla eşleştiren yorumlayıcı bir haritalama yönteminden yararlanmaktadır. Bu haritalama; özellikle adalet, iyilikseverlik ve zarar vermeme gibi YZ etiği ilkeleri bağlamında önemli yakınsama alanlarını ortaya koyarken; mahremiyet, özerklik ve işçi ile işveren temsilinin kolektif boyutları gibi konularda ise odak noktası açısından farklılıklar bulunduğunu göstermektedir. Bu temelden hareketle makale iki yönlü bir tez öne sürmektedir: (i) ILO’nun normatif çerçevesi, çalışma yaşamıyla ilgili ortamlarda etik YZ ilkelerinin uygulanması için tutarlı ve meşru bir referans noktası oluşturur; (ii) YZ etiği; veri yönetişimi, açıklanabilirlik ve algoritmik yönetim gibi, teknolojik açıdan gelişen iş yerlerinde uluslararası çalışma standartlarının (UÇS) uygulanmasıyla ilgili yeni ortaya çıkan meselelere ışık tutar. Makale, YZ etiğini uluslararası çalışma hukuku bağlamına yerleştirerek, YZ etiği ile UÇS arasında karşılıklı güçlendirme yolları tanımlamakta ve YZ’ye özgü çalışma yaşamı yönetişimi konusunda daha fazla çalışma yapılması gereğine işaret etmektedir. Burada ifade edilen görüşler yazarlara aittir ve Uluslararası Çalışma Örgütü’nün görüşlerini yansıtmayabilir.

Yapay Zeka Etiği ve ILO’nun Uluslararası Çalışma Standartları: Ortak Noktaların İncelenmesi: Türkçe özet metin.

Türkçe özet ve çeviri • ILO Working Paper 182 • Ekim 2026

Orijinal başlık: AI Ethics and the ILO’s International Labour Standards System: Exploring Synergies

Yazarlar: Jordi Agusti-Panareda ve Daniel Samaan
Yayıncı: Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)
DOI: 10.54394/00035324

  1. Makalenin Türkçe özeti

Bu çalışma, yapay zeka etiği ilkeleri ile Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) uluslararası çalışma standartları arasında nasıl bir ilişki kurulabileceğini araştırmaktadır. Temel soru şudur: Yapay zeka iş hayatını dönüştürürken insan onuru, adalet, çalışan hakları ve sosyal güvence nasıl korunabilir?

Yazarlar, günümüzde yapay zeka etiği tartışmalarında adalet, mahremiyet, insan denetimi ve hesap verebilirlik gibi konuların ele alındığını; ancak çalışma hayatının ve çalışanların kolektif haklarının yeterince sistematik biçimde değerlendirilmediğini savunmaktadır.

ILO’nun 1919’dan beri geliştirdiği uluslararası çalışma standartları, bu tartışmalara köklü bir hukuki ve kurumsal temel sağlayabilir. Buna karşılık yapay zeka etiği, algoritmik yönetim, çalışanların dijital gözetimi, kişisel verilerin kullanımı ve otomatik kararların açıklanabilirliği gibi yeni sorunlara dikkat çekerek mevcut çalışma standartlarının uygulanmasına katkıda bulunabilir.

Makalenin ana tezi, yapay zeka etiğinin çalışma hukukunun yerine geçmemesi; uluslararası çalışma standartlarıyla bütünleşerek onları tamamlaması gerektiğidir.

  1. Yapay zeka etiğinin beş temel ilkesi

Makale, Floridi ve Cowls tarafından geliştirilen beş temel ilkeyi incelemektedir.

  1. Adalet (Justice)

İşe alım, performans değerlendirmesi, ücret ve terfi süreçlerinde ayrımcılığın önlenmesi; fırsatların ve kazanımların adil dağıtılması.

  1. Yarar sağlama (Beneficence)

Yapay zekanın insan refahını, çalışma koşullarını ve insan onurunu geliştirmesi.

  1. Zarar vermeme (Non-maleficence)

İş sağlığı ve güvenliği risklerinin, zararlı gözetim uygulamalarının ve kişisel verilerin kötüye kullanımının önlenmesi.

  1. Özerklik (Autonomy)

İnsanların karar verme yetkisini koruması; yapay zeka kararlarının gerektiğinde insanlar tarafından gözden geçirilebilmesi.

  1. Açıklanabilirlik (Explicability)

Yapay zeka kararlarının anlaşılabilir, gerekçelendirilebilir ve hesap verebilir olması.

  1. ILO’nun temel çalışma hakları

Makale, yapay zeka etiğinin ILO’nun temel çalışma ilkeleriyle birlikte değerlendirilmesini öneriyor. Bu çerçevede beş temel alan öne çıkıyor:

  • Sendikalaşma özgürlüğü ve toplu pazarlık hakkının etkin biçimde tanınması.
  • Zorla veya zorunlu çalıştırmanın ortadan kaldırılması.
  • Çocuk işçiliğinin etkili biçimde sona erdirilmesi.
  • İstihdam ve meslekte ayrımcılığın ortadan kaldırılması.
  • Güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamının sağlanması.

Makalenin önemli katkılarından biri, insan özerkliğini yalnızca bireysel karar verme yetkisi olarak görmemesidir. Çalışanların sendikalar aracılığıyla örgütlenmesi, işverenlerle müzakere etmesi ve çalışma koşullarının belirlenmesine katılması da özerkliğin bir parçasıdır.

  1. Makalenin ortaya koyduğu temel sorunlar
Sorun Çalışma hayatındaki olası sonucu
Algoritmik ayrımcılık İşe alım, terfi ve işten çıkarma kararlarında adaletsizlik
Dijital gözetim Çalışanların mahremiyetinin ve psikolojik güvenliğinin zedelenmesi
Açıklanamayan kararlar Çalışanın karara itiraz edememesi
Karar yetkisinin makinelere devri İnsan denetiminin ve çalışan iradesinin zayıflaması
Kolektif hakların ihmal edilmesi Sendikaların ve toplu pazarlığın etkisinin azalması

Yazarlar, bu alanların tümünün mevcut ILO standartlarında yeterince sistematik biçimde ele alındığını varsaymıyor. Özellikle veri mahremiyeti, algoritmik şeffaflık ve bazı dijital yönetim uygulamalarının doğurduğu psikososyal risklerin daha fazla incelenmesi gerektiğini belirtiyorlar.

  1. Sonuç ve değerlendirme

Makalenin önerdiği yaklaşım üç temel düşünce üzerine kuruludur:

  1. Teknolojik ilerleme, insan onurunu ve çalışan haklarını korumalıdır.
  2. Yapay zeka sistemleri, çalışanların anlayabileceği ve gerektiğinde itiraz edebileceği karar süreçleri oluşturmalıdır.
  3. Yapay zeka yönetimi; hükümetleri, işverenleri ve çalışanları bir araya getiren sosyal diyalog mekanizmalarını içermelidir.

ILO’nun uluslararası çalışma standartları, yapay zeka etiği için hukuki ve kurumsal bir dayanak sunabilir. Yapay zeka etiği ilkeleri ise değişen çalışma koşullarında bu standartların nasıl uygulanacağına ilişkin yeni sorular ortaya koyabilir. Yazarların yaklaşımında bu iki çerçeve birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.

Önemli not: Yukarıdaki çalışma, 29 sayfalık raporun ana tezlerini ve temel bölümlerini Türkçe olarak özetlemektedir; tam metnin kelimesi kelimesine çevirisi değildir.

Görsel, raporun ana mesajını Türkçe bir infografik biçiminde sunmak üzere oluşturuldu. Görseldeki metinler raporun birebir alıntıları değil, içeriğinin açıklayıcı bir uyarlamasıdır.

wp182_web.pdf

 

Scroll to Top